“Như Lý Tác Ý” Nền Tảng Chuyển Hóa trong Đời Sống Hàng Ngày

NCS. TS. Thích Nữ Tâm Từ, khoa Phật học, Đại Học Delhi, Ấn Độ

“Như Lý Tác Ý” Nền Tảng Chuyển Hóa trong Đời Sống Hàng Ngày

Giới thiệu

Trong cuộc sống hàng ngày, dù là để duy trì tâm trí và suy nghĩ tốt, hay để duy trì sự bình đẳng, hoặc để đối phó với những cảm xúc tiêu cực, chúng ta cần phải có một pháp đối trị phù hợp. Trong toàn bộ hệ thống giáo lý của Đức Phật, có một yếu tố nội tại quyết định hướng đi của tâm thức và nghiệp lực hơn hầu hết các pháp khác. Đó chính là Như lý tác ý (Pali: yoniso manasikāra). 

Trong Kinh Tất Cả Lậu Hoặc (Sabbāsava Sutta). Đức Phật dạy: "Này các Tỷ-kheo, do không như lý tác ý, các lậu hoặc chưa sanh được sanh khởi, và các lậu hoặc đã sanh được tăng trưởng. Này các Tỷ-kheo, do như lý tác ý các lậu hoặc chưa sanh không sanh khởi và các lậu hoặc đã sanh được diệt trừ" (Pāli: Ayoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppannā ceva āsavā uppajjanti, uppannā ca āsavā pavaḍḍhanti; yoniso ca kho, bhikkhave, manasikaroto anuppannā ceva āsavā na uppajjanti, uppannā ca āsavā pahīyanti). 

Khái niệm này không chỉ là sự chú ý thông thường, mà là sự hướng tâm đúng theo gốc rễ của sự thật về duyên khởi, vô thường, khổ và vô ngã. Chính sự hướng tâm này quyết định liệu hành giả sẽ nuôi dưỡng thiện pháp hay tiếp tục nuôi lớn phiền não.

Định nghĩa từ Kinh và Luận

Theo A-tỳ-đạt-ma Pháp Uẩn Túc Luận (quyển 1), Như lý tác ý được định nghĩa như sau: Sau khi thân cận thiện sĩ và nghe chánh pháp, hành giả nội tâm vui mừng, hân hoan: “Kỳ diệu thay Thế Tôn! Có thể nói ra chánh pháp sâu xa như vậy. Khổ mà Phật nói thật sự là khổ; tập thật sự là tập; diệt thật sự là diệt; đạo thật sự là đạo.” Do sự vui mừng ấy, tâm được dẫn dắt, nhiếp phục, khởi tác ý và phát khởi, rồi thẩm sát, quan sát đúng đắn nghĩa lý sâu xa. Đó chính là Như lý tác ý.

Tập Dị Môn Túc Luận (quyển 6) giải thích rõ hơn: “Đối với pháp nghĩa không điên đảo do nhĩ thức nhận biết từ những gì tai nghe, do nhĩ thức dẫn khởi khiến tâm chuyên chú, tùy nhiếp, đẳng nhiếp, tác ý, phát ý, thẩm chánh tư duy, tâm cảnh giác tánh - như vậy gọi là như lý tác ý.” Nghĩa là khi tai nghe được điều đúng đắn không sai lệch chân lý, từ việc nghe đó mà tâm được khơi dậy và hướng vào ý nghĩa của pháp, tập trung ghi nhận, chú ý suy xét kỹ càng và giữ sự tỉnh giác, toàn bộ quá trình hướng tâm ấy gọi là “ như lý tác ý”. Như vậy, Như lý tác ý không chỉ là suy nghĩ đúng, mà còn là sự cảnh giác và hướng tâm một cách có gốc rễ, xuất phát từ sự hiểu biết đúng về thực tại.

Vai trò của Như lý tác ý 

Đức Phật đã nhiều lần nhấn mạnh vị trí trung tâm của Như lý tác ý. Trong các kinh thuộc Tương Ưng Bộ và Trường Bộ, Ngài nêu rõ bốn yếu tố đưa đến quả Dự lưu (Tứ nhập lưu chi): thân cận thiện sĩ, thính văn chánh pháp, như lý tác ý và pháp tùy pháp hành (SN 55.5; DN 33). Như lý tác ý đứng ở vị trí thứ ba, cho thấy sau khi nghe pháp, nếu không có sự hướng tâm đúng đắn thì pháp vẫn chỉ là kiến thức bên ngoài, không thể chuyển hóa nội tâm.

Hơn nữa, trong Tương Ưng Bộ (SN 45.55 và các kinh tương tự), Đức Phật ví Như lý tác ý như bình minh - tiền tướng của mặt trời. Cũng vậy, sự thành tựu như lý tác ý là tiền tướng, là nhân tố tiên phong cho sự sinh khởi của Bát Chánh Đạo. Khi hành giả thành tựu như lý tác ý, Bát Chánh Đạo sẽ được tu tập và phát triển.

Ngược lại, bất như lý tác ý (ayoniso manasikāra) lại là nguyên nhân khiến năm triền cái sinh khởi và tăng trưởng, đồng thời khiến thất giác chi suy giảm (SN 46.24). Trong Kinh Tất Cả Lậu Hoặc (MN 2), Đức Phật khẳng định: “Ta tuyên bố rằng sự đoạn tận các lậu hoặc là dành cho người biết và thấy, chứ không phải cho người không biết và không thấy. Biết và thấy cái gì? Như lý tác ý và bất như lý tác ý.” Những lời dạy này cho thấy Như lý tác ý không phải là pháp phụ trợ, mà là điều kiện nội tại then chốt để chuyển từ phàm phu sang thánh đạo.

Ứng dụng trong đời sống hàng ngày

Trong thực tế cuộc sống, như lý tác ý biểu hiện ngay ở khoảnh khắc sáu căn tiếp xúc với sáu trần. Nếu ngay lúc ấy tâm được hướng đúng theo vô thường, khổ, vô ngã, thì toàn bộ tiến trình tâm tiếp theo sẽ là thiện. Nếu hướng sai, tham - sân - si sẽ dễ dàng sinh khởi. Để nuôi dưỡng như lý tác ý trong đời sống thường nhật, hành giả cần xây dựng một số thói quen tâm linh cụ thể:

Thứ nhất là giữ sự tỉnh giác. Theo định nghĩa trong Tập Dị Môn Túc Luận, Như lý tác ý gắn liền với “tâm cảnh giác tánh”. Hành giả cần thường xuyên biết rõ trạng thái thân tâm và hoàn cảnh đang diễn ra, không để tâm rơi vào trạng thái mê mờ, tự động.

Thứ hai là nuôi dưỡng tưởng vô thường. Vô thường vừa là mất mát, vừa là cơ hội. Những câu nhắc nhở thiết thực gồm: Không để kinh nghiệm quá khứ trở thành thành kiến; dù người kia từng có lỗi, lần này vẫn cần kiểm chứng; mọi mất mát đều có nguyên nhân; tôi không tách rời khỏi bệnh và cái chết.

Thứ ba là nuôi dưỡng tưởng vô ngã. Vì vô thường nên không có tự ngã độc lập, thường hằng và làm chủ. Khi giảm bớt ý niệm “tôi” và “của tôi”, tâm trở nên mềm mại, dễ buông xả. Những lời nhắc hữu ích: Thuận cũng tham sân, nghịch cũng tham sân – đều có “tôi”; cảm thấy bị gai đâm thì biết có “tôi”; làm người không nóng tính; biết nhận thua; tài sản là của vua, giặc, nước, lửa và con cái cùng hưởng, chết chẳng mang theo được gì.

Thứ tư là quán sát nhân duyên. Mọi sự việc đều do điều kiện tạo thành. Khi điều kiện thay đổi, sự việc cũng thay đổi. Sự quán sát này giúp hành giả dễ dàng chấp nhận vô thường và vô ngã hơn.

Thứ năm là học chuyển niệm. Khi đối diện cảnh bất như ý, hãy chủ động đổi góc nhìn: hướng về điều tốt, hướng về sự không tranh chấp, đứng vào vị trí của người kia, hoặc tìm hướng giải quyết thay vì chỉ thấy vấn đề.

Thứ sáu là giữ giới. Giới có sức mạnh ràng buộc tâm rất nhanh và mạnh mẽ. Một khi đã quyết tâm giữ giới, tâm sẽ tự động từ chối những ý niệm xấu ngay lập tức. Hai câu nhắc đơn giản nhưng hiệu quả: Diệt trừ ý niệm phạm giới càng nhanh càng tốt; giận dữ nhất định là sai.

Thứ bảy là thủ nghiệp xứ. Người tu chỉ và quán luôn cố gắng giữ tâm trên đề mục. Người cư sĩ cũng có thể chọn một đối tượng thiện lành (hơi thở, từ bi, niệm vô thường…) và thường xuyên đưa tâm trở về đó, thay thế bất thiện bằng thiện một cách chủ động.

Cuối cùng là học từ thất bại. Mỗi khi sân hận, lo âu hay phiền não xuất hiện, đó chính là dấu hiệu Như lý tác ý đã thất bại. Sau khi lắng dịu, hãy xem lại điểm then chốt khiến mình trượt, để lần sau gặp hoàn cảnh tương tự sẽ phản ứng tốt hơn.

Kết luận

Như lý tác ý là cầu nối giữa việc nghe pháp và thực hành pháp. Không có nó, dù nghe bao nhiêu kinh điển, tâm vẫn dễ dàng bị cuốn theo bất như lý tác ý, tiếp tục nuôi lớn khổ đau. Với nó, mỗi khoảnh khắc tiếp xúc với thế giới đều trở thành một cơ hội để chuyển hóa. Trong kinh Pháp cú, phẩm song yếu, Đức Phật đạ dạy rằng: 

1.“Ý dẫn đầu các pháp,

Ý làm chủ, ý tạo;

Nếu với ý ô nhiễm,

Nói lên hay hành động,

Khổ não bước theo sau,

Như xe, chân vật kéo.

2. Ý dẫn đầu các pháp,

Ý làm chủ, ý tạo;

Nếu với ý thanh tịnh,

Nói lên hay hành động,

An lạc bước theo sau,

Như bóng, không rời hình.”

Ở đây ý (mano/citta) là gốc - đúng với tinh thần Như lý tác ý: nếu hướng tâm đúng, thanh tịnh, theo chánh kiến thì thiện pháp tăng trưởng, hạnh phúc theo; ngược lại, hướng tâm sai với ô nhiễm, phi như lý thì bất thiện tăng và khổ theo. 

Đức Phật đã chỉ rõ: Như lý tác ý là tiền tướng của Bát Chánh Đạo, là một trong bốn yếu tố đưa đến quả Dự lưu, và là điều kiện để đoạn tận các lậu hoặc. Hành giả chỉ cần bắt đầu từ những điều nhỏ nhất - một lần chuyển niệm khi sắp nổi giận, một lần nhắc mình “đây cũng vô thường”, một lần buông bỏ ý muốn làm chủ - đó chính là đang thực hành như lý tác ý ngay trong đời sống hàng ngày. Khi sự thực hành này trở thành thói quen, tâm sẽ dần dần hướng về giải thoát một cách tự nhiên và vững chắc.