Trở về trạm dừng tĩnh lặng: Hành trình khám phá nội tâm giữa biển đời xao động

NCS. TS. Thích Minh Phước, Khoa Nhân chủng học, Đại học Andhra, Ấn Độ.

Trở về trạm dừng tĩnh lặng: Hành trình khám phá nội tâm giữa biển đời xao động

Từ thuở ấu thơ cho đến khi bước chân vào guồng quay của cuộc đời chúng ta luôn được dạy dỗ và định hướng để bước ra xã hội. Chúng ta học cách giải những bài toán phức tạp, ghi nhớ những sự kiện lịch sử cách đây hàng thế kỷ, rèn luyện kỹ năng giao tiếp để làm hài lòng đám đông và nỗ lực không ngừng để tích lũy thật nhiều kiến thức. Xã hội mặc định một cách vô thức rằng người biết càng nhiều, người đó càng trưởng thành; người sở hữu càng nhiều thành tựu, người đó càng vĩ đại.

Thế nhưng, sự trưởng thành thật sự không bao giờ bắt đầu từ việc chúng ta biết nhiều hơn người khác. Nó không nằm ở số lượng bằng cấp được treo trang trọng trên bức tường phòng khách, cũng chẳng nằm ở việc ta có thể nói trôi chảy bao nhiêu ngôn ngữ. Sự trưởng thành thật sự là khi chúng ta quay gót, rời bỏ những cuộc chinh phạt ngoại cảnh để bước vào một cuộc thám hiểm đầy chông gai nhưng vĩ đại nhất, đó là khám phá chính mình. Nó bắt đầu từ khoảnh khắc ta giật mình nhận ra mình thực chất chẳng hiểu gì về bản thể đang tồn tại bên trong lớp vỏ bọc mang tên mình. Việc thấu hiểu bản thân không phải là một khái niệm trừu tượng hay bay bổng. Nó là sự đối diện trần trụi và thành thật nhất với những góc khuất tăm tối, những cảm xúc tiêu cực và những vết thương rỉ máu mà ta luôn cố tình che giấu.

Hiểu vì sao mình dễ nóng giận. Cơn giận dữ thường trực không phải là biểu hiện của sức mạnh, mà là tiếng kêu cứu của một nội tâm yếu đuối và đầy rẫy tổn thương. Khi ta gắt gỏng với người thân vì một câu nói vô tình, thực chất không phải vì lỗi lầm của họ quá lớn, mà vì chiếc ly chịu đựng trong tâm ta đã đầy ắp những dồn nén từ trước. Sự trưởng thành là khi ta không còn đổ lỗi cho ngoại cảnh khiến ta tức giận, mà biết nhìn sâu vào tâm trí để hỏi: "Điều gì bên trong ta đang bị đe dọa? Cảm giác bất lực nào đang thao túng ta?"

Hiểu vì sao mình thường bất an. Bất an là căn bệnh trầm kha của con người hiện đại. Chúng ta sợ mất đi những gì đang có, sợ tụt hậu so với đồng trang lứa, sợ tương lai mờ mịt, sợ cả sự cô độc bủa vây lúc đêm về. Sự thấu hiểu bản thân giúp ta nhận ra rằng vạn vật trên đời đều tuân theo quy luật vô thường. Níu kéo sự bất biến trong một thế giới liên tục vận động chính là cội rễ của mọi nỗi bất an.

Hiểu vì sao mình luôn mong cầu được công nhận. Từ tận sâu thẳm, con người luôn khao khát tình yêu thương và sự chú ý. Khi không thể tự yêu thương và tự công nhận chính mình, ta bắt đầu đi ăn mày sự công nhận từ người khác. Ta mua những món đồ đắt tiền để mong người khác trầm trồ, đăng những bức ảnh hoàn hảo lên mạng xã hội để đong đếm những lượt tương tác ảo. Trưởng thành là lúc ta nhận ra: giá trị của bản thân không được định đoạt bởi cái gật đầu của đám đông. Và ta sẽ thấu hiểu được nguyên do vì sao có những nỗi khổ, niềm đau cứ mãi quẩn quanh, lặp đi lặp lại như một vòng lặp vô tận. Ta không còn đổ lỗi cho vận số hẩm hiu hay sự an bài nghiệt ngã của định mệnh. Suy cho cùng, đó đều là những bài học mà vũ trụ kiên nhẫn gửi đến. Chừng nào ta còn cố chấp ngoảnh mặt, chưa chịu soi chiếu lại cái 'ngã' của chính mình, thì bài học ấy sẽ còn tái diễn với những hình hài đa dạng và mức độ tàn khốc ngày một lớn hơn. Chỉ khi nội tâm thực sự trưởng thành, ta mới đủ sức chặt đứt những sợi dây trói buộc của khổ đau bằng chính sự chuyển hóa trong nhận thức. Thế nhưng, để gõ cửa được tầng nhận thức sâu thẳm ấy, tâm hồn ta đòi hỏi những khoảng lặng tuyệt đối.

Suy cho cùng, cốt lõi của mùa An cư Kiết hạ chính là trao cho ta một đặc ân: được phép sống chậm lại, gác lại những bộn bề bên ngoài để toàn tâm toàn ý quay vào bên trong. Dẫu khởi thủy, đây là khoảng thời gian ba tháng mùa mưa dành riêng cho các bậc xuất gia chuyên tâm thiền định và tránh dẫm đạp lên cỏ cây, côn trùng . Thế nhưng, nếu nhìn qua lăng kính của đời sống nhân sinh, An cư trọn vẹn ý nghĩa nhất khi nó không chỉ là đặc quyền của những người khoác áo cà sa mới cần tĩnh tu, mà bất kỳ ai cũng cần thiết lập một mùa An Cư trong chính tâm hồn mình.

Giữa một thế giới ngày càng xao động, nơi con người bị cuốn vào một vòng xoáy không có điểm dừng, thì an cư chính là cơ hội để thiết lập một trạm dừng, để thắp lên ngọn đèn tĩnh lặng trong tâm thức.

Giữa vô số thông tin bên ngoài, An cư dạy ta học cách lắng nghe bên trong. Tiếng nói nội tâm của chúng ta vốn rất nhỏ bé và dịu dàng, nó không thể cất lên giữa một mớ hỗn độn của tham vọng và lo âu. Chỉ khi mọi thứ xung quanh lắng xuống, khi hơi thở trở nên đều đặn và chậm rãi, ta mới có thể nghe thấy chính mình đang khóc, đang đau, hay đang thực sự khao khát điều gì. Cổ nhân từng dạy: "Nước càng tĩnh thì càng trong. Tâm càng tĩnh thì càng sáng." Chỉ khi có những khoảng lặng An cư như thế, ta mới đủ sức mạnh để tự nhìn nhận và xoa dịu những vết thương vô hình

Đời hay mộng, mộng đời đà thấy rõ

Ráng thực hành, lánh nghiệp tạo nên duyên

Đặng nương cậy, mong qua bờ giác ngộ

Hưởng tiêu diêu lạc thú cõi vô phiền

Dẫu vậy, hành trình quay về khám phá và chuyển hóa nội tâm lại là một hành trình hoàn toàn khác biệt với những cuộc chinh phục ngoài thế gian, nó là một cuộc chiến đơn độc giữa ta và phần tối bên trong ta, giữa ánh sáng của trí tuệ và bóng mây của vô minh. Trong đời sống tu học cũng như trong quá trình rèn luyện tâm tính, có những tiến bộ không thể đo đếm bằng bất kỳ hệ quy chiếu vật lý nào. Có những sự trưởng thành vi tế đến mức không một đôi mắt trần tục nào có thể nhìn thấu. Sự trưởng thành ấy hiện hữu qua những điều vô cùng tĩnh lặng:

Bớt đi sự phản kháng: Khi ai đó lăng mạ ta, thay vì phản ứng bằng sự giận dữ tột độ như trước kia, ta chỉ mỉm cười và nhận ra sự đáng thương của người đang buông lời ác ý. Ta im lặng không phải vì ta hèn nhát, mà vì ta hiểu sự trống rỗng của việc ăn miếng trả miếng.

Biết hạ cái tôi để lắng nghe, ta nghe không phải để tìm sơ hở mà cãi lại, mà nghe để thực sự thấu cảm nỗi đau của người đối diện. Biết dừng lại trước ranh giới của sự tổn thương, ta học được cách chậm lại một giây trước khi buông ra một lời bình phẩm, một câu nói mang tính sát thương, bởi ta ý thức sâu sắc rằng lời nói vô hình nhưng có thể chém sắc hơn gươm giáo.

Nghĩ ra lắm nỗi đớn đau không ngừng

Cuộc đời thay đổi không chừng

Hết cơn giàu thạnh đến lần gian nguy

Chi bằng bỏ hết một khi

Đem thân nương chốn am mây tháng ngày

Nâu sồng sợ sịa bằng gai

Chẳng ham vì của, chẳng say vì tình

Chẳng còn ham chuộng lợi danh

Chẳng thương, chẳng ghét, chẳng ganh làm gì

Dốc lòng giữ đạo Từ bi

Thì nhìn thân thể là bì xấu xa.

Biết nương tựa vào hơi thở, khi giông bão cuộc đời ập đến, thay vì hoảng loạn vơ vét mọi thứ xung quanh để bấu víu, ta biết nhắm mắt lại và quay về với hơi thở. Vào. Ra. Sâu. Chậm. Ta nương tựa vào chính sự sống đang bình thản tuôn chảy trong huyết quản mình.

Những thay đổi ấy nhỏ bé như hạt cát. Người ngoài nhìn vào sẽ chẳng thấy sự khác biệt nào trên gương mặt hay trang phục của ta. Nhưng trong sâu thẳm vũ trụ nội tâm, đó là những cuộc dịch chuyển kiến tạo, những sự gãy đổ của cái ngã cũ kĩ để dọn đường cho một sự thăng hoa vĩ đại của tâm hồn. Và đích đến của tất cả những sự chuyển hóa ấy, suy cho cùng, là một chữ: Bình yên.

Trải qua hàng ngàn năm, con người vẫn luôn khao khát đi tìm bình yên. Chúng ta lầm tưởng bình yên là một địa danh có thật trên bản đồ. Nhiều người trẻ xách ba lô lên và đi đến những vùng cao hẻo lánh, trốn vào những cánh rừng nguyên sinh, hay tìm đến những bờ biển vắng người với hy vọng núi rừng và biển cả sẽ xoa dịu tâm hồn họ. Nhưng rồi khi kỳ nghỉ kết thúc, họ quay trở lại thành phố và sự chật chội, ngột ngạt, lo âu lại ập đến vẹn nguyên. Nhiều người khác nghĩ bình yên nằm ở sự đảm bảo về mặt tài chính. Họ cật lực kiếm tiền để mua một ngôi nhà kiên cố, những gói bảo hiểm đắt đỏ, những thiết bị an ninh tối tân nhất. Nhưng sống trong ngôi nhà triệu đô, đêm đêm họ vẫn phải dùng thuốc an thần mới có thể chợp mắt.

Sự thật khắc nghiệt nhưng cũng đầy giải thoát là: Nếu tâm ta đang dậy sóng, thì dù ta có ngồi thiền dưới tán cây Bồ đề sương khói hay nằm trên một bãi biển tuyệt đẹp ở chân trời góc bể, sự đau khổ vẫn sẽ thiêu đốt ta. Ngược lại, khi tâm ta đã tĩnh lặng và sáng suốt, thì dù đang đứng giữa ngã tư đường kẹt xe khói bụi, hay đang đối mặt với những nghịch cảnh bão táp của cuộc đời, ta vẫn thấy an nhiên tự tại.

Nơi trú ẩn an toàn và bình yên nhất mà ta có thể tìm thấy không nằm ở bất kỳ đâu trên bản đồ thế giới. Nó nằm ngay trong tâm ta. Đó là một vùng đất nguyên sơ không bị ô nhiễm bởi lòng tham, không bị tàn phá bởi sự thù hận, không bị che khuất bởi những định kiến hẹp hòi. Vùng đất ấy luôn hiện hữu ở đó, tĩnh lặng và kiên nhẫn chờ đợi chúng ta quay về, sau bao nhiêu tháng năm mải mê rong ruổi chạy theo những ảo ảnh hư vô của thế gian.

Đó có lẽ cũng là bức thông điệp mà mùa an cư âm thầm trao gửi. Suy cho cùng, An cư chưa bao giờ là chối bỏ thế gian hay trốn chạy nhọc nhằn, mà là một bước lùi tĩnh tại để tuệ giác được dịp bừng sáng. Giữa những cuộc rượt đuổi vô tận ngoài kia, ước mong sao mỗi người đều tìm thấy lối về với nội tâm của mình. Ở đó, ta có đủ bao dung để ôm ấp đứa trẻ tổn thương ngày cũ, tự xoa dịu những vết xước của hôm qua và an nhiên mỉm cười trước mọi sự bất toàn của thực tại. Kiếp nhân sinh dẫu vạn dặm dãi dầu, thì chuyến viễn du vĩ đại và ý nghĩa nhất vẫn luôn là hành trình quay về gõ cửa căn nhà bình yên trong tâm thức của mỗi chúng ta.